دستورالعمل خلق جهان

فلسفه

هرچند همه‌جا این گزاره‌ی نخ‌نما را شنیده‌ایم که فلاسفه با "استدلال" سروکار دارند، اما به سرعت درمی‌یابیم که این صرفاً تصور نافیلسوفان است از کار فلاسفه. درسگفتارهای ژیل دلوز در مورد لایبنیتس نمونه‌ی درخشانی است از فیلسوفی که راز خلق مفاهیم فلسفی را برای ما افشا می‌کند. استدلال‌ها خیلی دیر فرامی‌رسند: فلسفه با فریاد آغاز می‌شود، آن هم فریادهایی یکسره جنون‌آمیز که با عقل هیچ نسبتی ندارند. لایبنیتس را در نظر بگیرید (که کتاب‌های ملال‌آور تاریخ فلسفه او را در زمره‌ی «عقل‌گرایان» قرار می‌دهند!). پیش از فرارسیدن لایبنیتس عقل‌گرا و منضبط اما، لایبنیتس دیوانه را داریم که فریادی سخت دیوانه‌وار سر می‌دهد: «هر رخدادی در جهان دلیلی دارد» (به بیان فنّی لایبنیتس، تمام گزاره‌ها تحلیلی‌اند). عقل‌گرایی درست یعنی همین. یعنی هیچ‌چیز در جهان از چنبره‌ی ضرورت عقلانی بیرون نیست. لایبنیتس اما متوقف نمی‌شود. لایبنیتس دیوانه‌ی نابغه‌ای است که هرگاه به او می‌گویند ادعایش نامعقول است، ادعایی صدبرابر جنون‌آمیزتر می‌کند: «اگر در پی دلیل یک رخداد بروید، مجبورید تک‌تک اجزأ عالم را درون آن رخداد جای دهید تا بفهمید چرا حرف من درست است». دیگر نمی‌دانیم این چه دنیایی است. این دنیای غریبی است که در آن تمامی جهان و رخدادهایش درون هر جوهر (موناد) منفرد جای دارند. اگر نمی‌دانید منظور لایبنیتس چیست سعی می‌کنم کمک‌تان کنم: شما امروز سر این ساعت مشغول خواندن این متن کوتاه در مورد لایبنیتس هستید. فکر می‌کنید تصادفی این متن را دیده‌اید. اما لایبنیتس می‌گوید نه! برای اینکه بفهمید چرا این اتفاق رخ داد باید علت آن را پیدا کنید. اما علت این اتفاق در خود شما نیست. علت آن رخداد دیگری است که شما را مجبور به این کار کرده و از آن بی‌اطلاع‌اید. اما این بخش عجیب ماجرا نیست. علت آن رخداد هم خود رخداد دیگری است. اگر بخواهید فهرست تمامی این رخدادها و اشیأ دخیل در کنش خود را تهیه کنید، مجبور خواهید شد کل جهان، کل تاریخ، تک‌تک افراد، تک‌تک اشیأ و وقایع را از ابتدای عالم تاکنون در آن جای دهید: این چیزی است که لایبنیتس به آن می‌گوید «موناد». درون هر شیء منفرد خُرد، تمامی جهان جای گرفته است (هرچند به شکلی مبهم، نهفته، بالقوه). اما لایبنیتس از این هم جلوتر می‌رود: او می‌خواهد بداند دستورالعمل خلق این جهان توسط خداوند چه بوده است. او می‌کوشد از درون ذهن خداوند بیندیشد. گفتم که دیوانه است.

سروش سیدی
بیان و تکینگی در لایبنیتس | ژیل دلوز | ترجمهٔ پیمان غلامی و ایمان گنجی | رخ‌داد نو